GARŚĆ WIADOMOŚCI DLA TYCH, KTÓRZY PRAGNĄ POZNAĆ JĘZYKI TOLKIENA

Wraz z popularnością filmu Petera Jacksona wzrasta też zainteresowanie językami Profesora Tolkiena. Pisałem już kiedyś na Stopklatce o pracach nad zaadoptowaniem języków elfów – quenya i sindarinu – dla potrzeb filmu Drużyna Pierścienia. Dziś, zachęcony pytaniami od licznych fanów Tolkiena, przedstawię kilka wskazówek dla tych, którzy chcieliby poznać mowę Elfów i innych mieszkańców Ardy.

Celowo napisałem poznać, a nie nauczyć się. Języków Tolkiena nie możemy się nauczyć z prostej przyczyny: żaden z nich nie został przez Tolkiena dopracowany do końca. Nie istnieje coś takiego, jak Gramatyka języka quenya albo Morfologia i syntaktyka sindarinu pióra J.R.R. Tolkiena. Języki Ardy rozpatrywać musimy nie jako stan, ale jako proces. W poszczególnych tomach The History of Middle-earth pod redakcją Christophera Tolkiena poznajemy różne stadia dwóch głównych języków Tolkiena: język Gnomów z lat tuż po I wojnie światowej staje się w latach trzydziestych językiem noldorin, aby w latach pięćdziesiątych zaistnieć jako sindarin. Eldarissa z roku 1916 to późniejszy język qenya, który w czasach Władcy Pierścieni staje się w pismach Tolkiena znanym nam językiem quenya. Koncepcje Profesora zmieniały się poprzez kolejne dekady wraz z postępem prac nad Silmarillionem (jego tworzenie to lata 1915-1973 czyli blisko 60 lat!).

Dla nas modelowym stadium musi pozostać forma języków kompatybilna z Władcą Pierścieni (mamy tam wiele zdań, a nawet wierszy zapisanych w sindarinie i quenya) Zastanówmy się ile języków występuje w pismach Tolkiena z czasów Władcy i z okresu po napisaniu tego dzieła. Oprócz najlepiej rozwiniętych jezyków Elfów – quenya i sindarinu – mamy telerin, nandorin czyli język elfów leśnych, avarin czyli dialekty Avarich. Ludzie posługują się w Śródziemiu językami: adûnaic, westron, językiem Rohirrimów, Dunlandu, Haradu i Khandu itd. Tolkien opisał też skrótowo język krasnoludów – khuzdul, język entów, język Valarów – czyli valarin, a także języki Zła – Czarną Mowę i gwary orków.

W Tolkienowych tekstach o ewolucji języków Ardy czytamy też o proto-eldarińskim i wspólno-eldarińskim, oraz o staroquenejskim i starosindarińskim. Mamy zatem ok. 20 języków Ardy, choć nie zapominajmy, że Tolkien stworzył też języki nie związane z światem Ardy: naffarin i nevbosh oraz arktyczny. Niektóre opisane są bardzo szczegółowo (jak quenya i sindarin) inne fragmentarycznie (jak adûnaic i westron), a jeszcze inne zostały tylko zarysowane w bardzo ogólny sposób (jak khuzdul, Czarna Mowa czy valarin). Są też języki, których jedynym śladem jest kilka nazw miejscowych i imion, jak język Haradu (i słowo mûmak) oraz mowa Khandu (i nazwa Wariagowie).

Jedyne języki, których poznanie daje nam możliwość pisania prostej poezji i wypowiadanie najłatwiejszych zwrotów to quenya i sindarin. Nie ma co marzyć o "nauczeniu się" mowy orków czy krasnoludów. Wszystko, co Tolkien przekazał nam o tych językach zmieścić się może na stronie formatu A4. O quenya i sindarinie napisać zaś można grube tomy – uczyniło już tak zresztą kilku autorów.

Źródła do poznania języków Tolkiena to przede wszystkim jego książki. Najważniejsze są dodatki do Władcy Pierścieni – szczególnie Dodatek E i F (Dodatek E o pismach i wymowie obecny jest w Polsce od 1996 r. – patrz wydanie MUZY, Zyska i już wkrótce Amberu. Ja jestem autorem tłumaczenia tego dodatku w wydaniach MUZY i Amberu). Nie da się zacząć studiów nad językami Ardy bez lektury tych podstawowych tekstów, tym bardziej że Dodatek E uczy nas wymowy głosek występujących w językach Tolkiena i pokazuje jak zapisać nazwy, słowa i całe zdania pismem Fëanora (czyli pismem tengwar) i runami Daerona (czyli pismem cirth). Zachęcam Was też do wgłębienia się w nazwy występujące we Władcy i w Silmarillionie. To prawdziwa kopalnia ciekawych informacji o językach Tolkiena. W najnowszym amberowskim wydaniu Władcy znajdziecie po raz pierwszy w Polsce indeks nazw wraz z ich szczegółową etymologią.

Kolejny krok to poznanie języka angielskiego i lektura serii The History of Middle-earth, a szczególnie V tomu tej serii czyli The Lost Road oraz tomów XI i XII czyli The War of the Jewels i The Peoples of Middle-earth. W The Lost Road znajduje się tekst fundamentalny dla lingwistyki tolkienowskiej – Etymologie. Jest to słownik rdzeni języka wspólno-eldarińskiego i lista wywodzących się z tych rdzeni słów w podstawowych językach Elfów. Bardzo ważne źródło do poznania praw rządzących ewolucją języków Ardy. Miłośnicy języka Númenoru – języka adûnaic – zaopatrzyć się muszą w jeszcze inny tom omawianej serii – Sauron Defeated. Poza serią HoMe czyli The History of Middle-earth najważniejsze książki to Potwory i krytycy (tłum. T.A. Olszański) z esejem Tajony nałóg (Tolkien opisuje tu źródła fascynacji wymyślaniem języków i podaje długi fragment poezji w quenya – Ostatni korab), The Road Goes Ever On (być może książka ta ukaże się w Amberze w moim tłumaczeniu. Jest to analiza lingwistyczna poezji w quenya i w sindarinie: hymnów Altariello Nainië i A Elbereth Gilthoniel) i Listy J.R.R. Tolkiena (tłum. A. Sylwanowicz).

Korzystam z okazji aby odradzić Wam czytanie książki pani Ruth Noel The Languages of Middle-Earth. To amatorskie dziełko niesie szereg błędnych informacji i jest nieaktualne. Dobrym źródłem jest natomiast książka Jima Allana An Introduction to Elvish, Edouarda Kloczko Dictionnaire des langues elfiques albo Tolkien's Legendarium pod redakcją Verlyn Flieger i Carla Hostettera

Internet to źródło wielu informacji dobrych i bardzo marnych. Oto strony które mogę Wam polecić bez zastanowienia. Polskie linki to przede wszystkim Tengwar Fëanora Michała Świątkiewicza [ mimas.ceti.pl/tengwar] z opisem liter Elfów i ich zastosowania w języku polskim. Inny tekst o tej tematyce to Tengwar dla języka polskiego mojego autorstwa czyli cześć serwisu Gwaith-i-Phethdain [www.elvish.org/gwaith/tengwar_polski]. Wczesna wersja znakomitego opisu języków Ardy autorstwa Helge Kåre Fauskangera przetłumaczona została na polski przez Gwidona Naskrenta – serdecznie polecam ten tekst wszystkim początkującym [www.lodz.tpsa.pl/bez/Tolkien/Arda].

Najciekawsze są jednak strony anglojęzyczne, szczególnie: Ardalambion – najlepsze internetowe źródło o językach Tolkiena [ www.uib.no/People/hnohf], Amanyë Tenceli – wszystko o piśmie Fëanora i Rúmila [http://hem.passagen.se/mansb/at], ELM – gdzie znajdziecie elficki odpowiednik Waszego imienia i poezję elficką [http://fly.to/elm] i Elvish Linguistic Fellowship [http://www.elvish.org] z najdokładniejszym wykazem źródeł do poznania języków Tolkiena. Najlepsza kolekcja czcionek tolkienowskich to strona Dana Smitha [http://www.geocities.com/TimesSquare/4948/] i wspomniane wyżej Amanyë Tenceli [http://hem.passagen.se/mansb/at]. O językach Tolkiena w trylogii filmowej Władca Pierścieni przeczytacie na stronie Tolkien's Languages in the LotR Movie mojego autorstwa [http://www.elvish.org/gwaith/movie.htm]. Zapraszam też na najlepsze listy dyskusyjne o językach Ardy: Elfling [http://www.egroups.com/list/Elfling/] i TolkLang [http://www.dcs.ed.ac.uk/home/jcb/TolkLang/]. Więcej ciekawych linków znajdziecie na mojej stronie Gwaith-i-Phethdain poświęconej gramatyce, kaligrafii i poezji w językach Elfów – quenya, sindarinie i telerinie [http://www.elvish.org/gwaith/language.htm]. Nai Eldalambë latyuva órelya Endorenna 'Niechaj język Elfów otworzy twe serce na Śródziemie'

Kurs języka sindarin (9.01.04)

Na Niezapomince (www.parmadili.w.pl) prezentowany jest kurs języka sindarińskiego składający się z 15 odcinków! Oto list od naszych przyjaciół z Niezapominki.

Autorem kursu jest badacz sindarinu z Niemiec, Thorsten Renk, przyjaciel naszej strony lingwistycznej Gwaith-i-Phethdain (www.galadhorn.w.pl), który uprzejmie zgodził się na polską edycję jego lekcji języka Elfów Szarych.

Wczoraj opublikowaliśmy angielskie tłumaczenie kursu w formacie PDF (do ściągnięcia na www.galadhorn.w.pl). Dzisiaj, dzięki pracy naszej znajomej tolkienistki i anglistki Adaneth, możecie przeczytać pierwszą część kursu na naszej stronie: www.parmadili.w.pl (kliknijcie "Kurs sindarinu"). Przy poszczególnych lekcjach tekst kursu zostanie opatrzony komentarzem lingwistycznym Galadhorna.

Zachęcamy też do nabycia słownika polsko-sindarińskiego autorstwa Galadhorna (szczegóły w dziale Tolkienalia na home.agh.edu.pl: Niezapominka CD).

Copyright © Ryszard Derdziński galadhorn@inetia.pl